ادیرنه‌کاپی، استانبول
موزاییکها و فرسکوهای کلیسای خورا (مسجد کاریه)
موزاییکها و فرسکوهای کلیسای خورا به بازسازی تئودور متوخیتس در حدود سال‌های 1315 تا 1321 برمی‌گردند. موزاییکهای نارتکس بیرونی کودکی و رسالت مسیح را روایت میکنند، موزاییکهای نارتکس درونی زندگی مریم مقدس را، و نمازخانهٔ جانبی فرسکودار آناستاسیس و داوری واپسین را در خود دارد. هر دو نام، کلیسای خورا و مسجد کاریه، به همین یک بنا اشاره دارند.
- مجوز TÜRSAB شمارهٔ 10028
- بلیط QR فوری
- Visa · Mastercard · Apple Pay · Google Pay
- پشتیبانی واتس‌اپ 09:00–21:00 Istanbul time
تزئینات چگونه سازمان یافته است
کلیسای خورا (مسجد کاریه) چهار فضای تزئین‌شده دارد. به ترتیبی ثابت از آن‌ها می‌گذرید و تصویرها از یک طرح پیروی میکنند. اول این طرح را یاد بگیرید تا خواندن فهرست آثار در پایین همین صفحه آسان شود.
| فضا | شیوه | موضوع |
|---|---|---|
| نارتکس بیرونی | موزاییک | کودکی و رسالت مسیح |
| نارتکس درونی | موزاییک | زندگی مریم مقدس، نیاکان مسیح، دئسیس، تابلوی بانی |
| نائوس | موزاییک و مرمر | سه تابلوی برجای‌مانده، از جمله خواب ابدی مریم |
| پارکلسیون | فرسکو | آناستاسیس، داوری واپسین، برنامهٔ تدفینی |
فهرست رسمی این تقسیم را در یک جمله خلاصه می‌کند: موزاییکهای زندگی مسیح در نارتکس بیرونی و موزاییکهای زندگی مریم مقدس در نارتکس درونی (منبع). نمازخانهٔ جانبی نقاشی شده است، نه موزاییک‌کاری، و موضوع آن رستگاری است (منبع).
نارتکس بیرونی: کودکی و رسالت مسیح
از اینجا وارد می‌شوید. به لونت‌ها نگاه کنید، یعنی سطح‌های نیم‌دایره‌ای دیوار در زیر هر طاق. چرخهٔ کودکی در آن‌هاست: رؤیای یوسف، میلاد، مجوسان، گریز به مصر و کشتار کودکان بی‌گناه (منبع). طاق‌های کم‌عمق بالای سر، رسالت و معجزه‌ها را نشان می‌دهند، مانند عروسی قانا و برکت‌دادن نان‌ها.
دو تصویر تکی در دو سوی این تالار روبه‌روی هم‌اند. بالای درِ نارتکس درونی، نیم‌تنهٔ مسیح پانتوکراتور است. روبه‌رویش مریم مقدس با کودک دیده میشود که «ظرفِ آنچه در ظرف نمیگنجد» نامیده شده است (منبع). عبارت یونانی با نام خورا بازی می‌کند.
نارتکس درونی: مریم مقدس، نیاکان و بانی
تالار دوم پرکارترین فضای بناست. چهار چیز را پیدا کنید:
- زندگی مریم مقدس. این چرخه از «پروتواِوانگلیوم» مایه می‌گیرد، متنی کهن که بیرون از کتاب مقدس است (منبع). ردشدن پیشکش یواکیم، بشارت به حنا، تولد مریم، هفت گام نخست او و تقدیمش به معبد را میبینید (منبع).
- گنبدهای تبارنامه. دو گنبد تویزه‌دار، مسیح و مریم مقدس را در مرکز نشان می‌دهند و گرداگرد هر یک نیاکانی از عهد عتیق ایستاده‌اند (منبع).
- دئسیس. تابلویی بلند از مسیح همراه با مریم مقدس. دو بانی پیشین پای آن‌ها زانو زده‌اند: ایساک کومننوس و راهبه‌ای به نام ملانه، دختر میخائیل هشتم (منبع).
- تابلوی بانی. بالای درِ نائوس، تئودور متوخیتس در برابر مسیحِ نشسته بر تخت زانو زده و ماکتی از کلیسا را به او پیشکش می‌کند (منبع).
پطرس و پولس قدیس، تمام‌قد، در دو سوی درِ نائوس ایستاده‌اند.
نائوس: سه تابلوی برجای‌مانده
تالار اصلی بیشتر موزاییک‌هایش را از دست داده است. سه تابلو مانده: خواب ابدی مریم مقدس که کویمسیس نام دارد، و پیکره‌های ایستادهٔ مسیح و مریم مقدس در دو سوی اپس (منبع). روکش مرمر سدهٔ چهاردهمی دیوارها تقریباً کامل است.
پارکلسیون: آناستاسیس، داوری واپسین و آرامگاه‌ها
نمازخانهٔ کشیدهٔ ضلع جنوبی برای تدفین ساخته شد. طاق‌نماهای آرامگاهی در امتداد دیوارهایش ردیف شدهاند و قدیسان سرباز بالای آن‌ها نگهبانی می‌دهند (منبع).
اینجا همه‌چیز فرسکو است. در اپس، آناستاسیس را میبینید، تصویر بیزانسی رستاخیز. مسیح با جامهٔ سفید آدم و حوا را از گورهایشان بیرون می‌کشد و هادس دست‌بسته در پایین افتاده است. یحیای تعمیددهنده، داوود و سلیمان در دو سو میان نیکان ایستاده‌اند (منبع). طاقِ روبه‌رو داوری واپسین را در خود دارد: مسیح بر تخت، سنجش روان‌ها، دوزخیان در یک سو و برگزیدگانی که به بهشت وارد می‌شوند در سوی دیگر (منبع).
گنبد بالای دهانهٔ غربی، مریم مقدس و کودک را در میان فرشتگان نشان میدهد. زیر آن چهار سرودنویس نشسته‌اند که سروده‌هایشان در آیین‌های سوگواری خوانده می‌شد (منبع). آناستاسیس تا دوران معاصر پشت دریچه‌های چوبی پنهان بود، تا آنکه مؤسسهٔ بیزانس آمریکا و دامبارتون اوکس آن را آشکار و مرمت کردند (منبع).
چگونه به ترتیب ببینید
- نارتکس بیرونی. صحنه‌های کودکی را در امتداد لونت‌ها بخوانید. با پانتوکراتور بالای در درونی تمام کنید.
- نارتکس درونی. به نوبت زیر هر گنبد بایستید. سپس زندگی مریم مقدس را روی دیوارها دنبال کنید و کنار دئسیس بایستید.
- تابلوی بانی. جلوی درِ نائوس درنگ کنید و به متوخیتس در بالا نگاه کنید.
- نائوس. ببینید در آن روز چه چیزی در معرض دید است؛ یادداشت مربوط به آن را در ادامه بخوانید.
- پارکلسیون. اول گنبد، سپس طاق داوری واپسین، و در پایان آناستاسیس.
این ترتیب برای بیشتر افراد حدود 60 دقیقه طول می‌کشد. راهنما در صحنه‌های کوچک‌تر کمک می‌کند؛ صفحهٔ تور با راهنما را ببینید.
سبک پالایولوگوسی و تاریخ آثار
متوخیتس مرمت خود را حدود سال 1315 آغاز کرد (منبع) و بازسازی او را میان سال‌های 1315 تا 1321 می‌دانند (منبع). این دورهٔ پالایولوگوسی است، واپسین شکوفایی هنر بیزانسی که نامش را از دودمان حاکم گرفته است.
وقتی به‌جای طلا به چهره‌ها و حالت‌ها نگاه کنید، میبینید چه چیزی آن را متمایز می‌کند. داستان‌ها در چند صحنهٔ پیاپی پیش می‌روند و هر پیکره به پیکرهٔ کناری واکنش نشان میدهد. Turkish Archaeological News این آثار را دارای ژرفای عاطفی و پیکره‌هایی با شخصیت فردی وصف می‌کند (منبع). فهرست رسمی آن را «قلهٔ هنر بیزانس متأخر» می‌نامد (منبع). صفحهٔ تاریخچه دربارهٔ متوخیتس و کلیساهای پیشین این مکان توضیح میدهد.
از سال 2024 چه چیزهایی را میتوان دید
بنا در ماه مه 2024 برای عبادت و بازدید بازگشایی شد (منبع). دو نکته برای آثار هنری اهمیت دارد.
- نائوس. فهرست رسمی می‌گوید سه موزاییک مسیح و مریم، بالای در ورودی نائوس و کنار منبر، «به‌شکلی محتاطانه پوشانده» شدهاند (منبع). گزارشی از روز بازگشایی از پرده‌هایی بر تصویرهای بخش‌های ویژهٔ عبادت می‌گوید (منبع). بیانیهٔ رسمی‌ای دربارهٔ اینکه این پوشش‌ها کی برداشته می‌شوند، یا اصلاً برداشته می‌شوند یا نه، پیدا نکرده‌ایم. طوری برنامه بریزید که گویی آن‌ها را نخواهید دید.
- نارتکس‌ها و پارکلسیون. تقریباً تمام برنامهٔ تصویری در این بخش‌هاست و همان گزارش می‌گوید موزاییکها همچنان برای بازدیدکنندگان دیدنی‌اند.
فلاش مجاز نیست. صفحهٔ گالری نکته‌های عکاسی را دارد و صفحهٔ بلیط گزینه‌های ورود را فهرست می‌کند.
فهرست آثار
در ادامه، هر موزاییک و فرسکوی مهم با جایش در بنا، دوره‌اش و توضیحی کوتاه آمده است. برای پیداکردن هر اثر از نام تالارها در همین راهنما کمک بگیرید.
آثار، تالار به تالار
76 اثر فهرست شده است
نارتکس بیرونی (اگزونارتکس)
مسیح پانتوکراتور، «سرزمین زندگان»
موزاییک · لونتِ بالای دری که از نارتکس بیرونی به نارتکس درونی می‌رود · c. 1315–1321
وقتی از در اصلی وارد می‌شوید، این نیم‌تنهٔ مسیح روبه‌روی شماست. کتیبهٔ یونانی کنار او را بخوانید: مسیح را جایگاه زندگان می‌نامد و با نام صومعه، خورا، بازی می‌کند. این عبارت را به خاطر بسپارید، چون همین بازی با واژه روی تصویر مریم مقدس در روبه‌رو و بار دیگر درون نائوس تکرار میشود.
مریم بلاخرنیتیسا با فرشتگان
موزاییک · بالای ورودی اصلی، روبه‌روی مسیح پانتوکراتور · c. 1315–1321
پس از ورود برگردید و بالای دری را که از آن آمده‌اید نگاه کنید. مریم مقدس به شیوهٔ شمایلی محترم تصویر شده که زمانی در کلیسای بلاخرنای در همین نزدیکی نگهداری می‌شد و فرشتگانی در دو سویش ایستاده‌اند. کتیبه او را ظرفِ آنچه در ظرف نمیگنجد می‌نامد؛ این نیمهٔ دوم بازی با نام خوراست.
رؤیای یوسف و سفر به بیت‌لحم
موزاییک · لونت دیوار شمالی نارتکس بیرونی · c. 1315–1321
چرخهٔ کودکی از اینجا، روی دیوار کوتاه شمالی، آغاز میشود. سه لحظه در یک لونت جا گرفته‌اند: فرشته‌ای به یوسفِ خفته اطمینان میدهد، مریم مقدس با دو همراه سخن می‌گوید و این زوج برای نام‌نویسی راهی بیت‌لحم می‌شوند. داستان درست از همان‌جایی ادامه می‌یابد که زندگی مریم مقدس در نارتکس درونی تمام میشود.
نام‌نویسی برای مالیات
موزاییک · نخستین لونت دیوار شرقی، نارتکس بیرونی · c. 1315–1321
مریم و یوسف در برابر مأموری نشسته ایستاده‌اند تا در سرشماری ثبت شوند. این موضوع کمتر صحنه‌ای مستقل دارد، پس اینجا کمی درنگ کنید. دقت کنید که مأمور مالیات جامهٔ یک صاحب‌منصب دربار بیزانس را به تن دارد، نه یک رومی را.
میلاد مسیح
موزاییک · دومین لونت دیوار شرقی، نارتکس بیرونی · c. 1315–1321
تولد در غاری رخ میدهد؛ مریم مقدس روی بستری دراز کشیده و یوسف جدا از او در اندیشه نشسته است. کودک دو بار دیده میشود، یک بار در آخور و یک بار در حالی که قابله‌ها او را می‌شویند. در آن سوی تپه، فرشتگان و ستاره خبر را به شبانان می‌رسانند.
سفر مجوسان و مجوسان در برابر هیرودیس
موزاییک · چهارمین لونت نارتکس بیرونی، درست سمت راست محور ورودی · c. 1315–1321
دو رویداد در این لونت کنار هم آمده‌اند. در یک سو سه مجوس سوار بر اسب‌هایی پرجنب‌وجوش در پی ستاره می‌روند. در سوی دیگر با هدیه‌هایشان در دست، در برابر هیرودیسِ نشسته بر تخت ایستاده‌اند.
پرسش هیرودیس از کاهنان و کاتبان
موزاییک · پنجمین لونت نارتکس بیرونی · c. 1315–1321
هیرودیسِ نگران از کاهنان و کاتبانش می‌پرسد که پادشاه نوزاد را کجا میتوان یافت. موزاییک فقط تا حدی برجای مانده است، پس صحنه را از روی پیکره‌های باقی‌مانده می‌خوانید.
بازگشت مجوسان به مشرق
موزاییک · لونت شرقی نارتکس بیرونی، پس از صحنه‌های هیرودیس · c. 1315–1321
از این صحنه چیز زیادی نمانده است. آنچه هنوز تشخیص می‌دهید سواری است بر اسبی که روی دو پا بلند شده، یکی از مجوسان که بی‌آنکه به هیرودیس خبر بدهد راهی خانه است.
گریز به مصر
موزاییک · لونت جنوبی دهانهٔ هفتم، نارتکس بیرونی · c. 1315–1321
لونت تا حدی آسیب دیده، اما بهترین جزئیاتش مانده است. وقتی خانوادهٔ مقدس به شهری مصری می‌رسد، تندیس‌های بت‌پرستان از پایه‌هایشان فرومی‌افتند. تصویر از روایتی پیروی می‌کند که می‌گوید بت‌ها با رسیدن کودک فروریختند.
کشتار کودکان بی‌گناه: فرمان هیرودیس
موزاییک · لونت جنوبی دهانهٔ ششم، نارتکس بیرونی · c. 1315–1321
هیرودیس از بیم یک رقیب فرمان کشتن کودکان را میدهد. سربازانش از همین حالا در پی آن‌ها به راه افتاده‌اند. این نخستین تابلو از چند تابلویی است که به کشتار اختصاص دارد.
کشتار کودکان بی‌گناه: سربازان در حال کشتن کودکان
موزاییک · لونت غربی دهانهٔ ششم، نارتکس بیرونی · c. 1315–1321
داستان روی دیوار غربی همان دهانه ادامه می‌یابد. موزاییک‌کاران اینجا بر خودِ عمل، سرباز به سرباز، درنگ کرده‌اند. تماشای این صحنه دشوار است و قرار هم بوده که چنین باشد.
کشتار کودکان بی‌گناه: سوگواری مادران
موزاییک · لونت غربی دهانهٔ پنجم، نارتکس بیرونی · c. 1315–1321
گروهی از زنان نشسته‌اند و کودکان مردهٔ خود را در آغوش دارند. به دست‌ها و چهره‌ها نگاه کنید: اندوه را حالت دست و چهره منتقل می‌کند، بی‌هیچ حرکتی. این یکی از آرام‌ترین تابلوهای نارتکس است.
گریز الیزابت و یحیی
موزاییک · چهارمین لونت نارتکس بیرونی، پس از سوگواری مادران · c. 1315–1321
الیزابت با پسر شیرخوارش، یحیای تعمیددهندهٔ آینده، می‌گریزد و سربازی با شمشیر آخته در پی آن‌هاست. کوه شکافته میشود تا مادر و کودک را پنهان کند.
رؤیای یوسف و بازگشت خانوادهٔ مقدس از مصر
موزاییک · دومین لونت در شمال ورودی اصلی، نارتکس بیرونی · c. 1315–1321
فرشته‌ای به یوسفِ خفته می‌گوید که بازگشت به خانه امن است. در نیمهٔ دوم لونت، خانواده در راه است و یوسف کودک را بر دوش گرفته. شهر ناصره سمت راست را پر کرده است.
بردن مسیح به اورشلیم برای عید فصح
موزاییک · نخستین لونت نارتکس بیرونی، در پایان توالی کودکی · c. 1315–1321
چرخهٔ کودکی اینجا به پایان می‌رسد. یوسف خانواده را به سوی دیوارهای اورشلیم می‌برد و مسیح، که حالا پسربچه‌ای است، با جامه‌ای زرین گام برمی‌دارد. سپس داستان به طاق‌ها بالا می‌رود و چرخهٔ رسالت آغاز میشود.
مسیح در میان عالمان
موزاییک · طاق گنبدی دهانهٔ نخست، نارتکس بیرونی · c. 1315–1321
بیشترِ این صحنه از میان رفته است. هنوز می‌توانید پله‌های نیمکت خمیده‌ای را که معلمان بر آن نشسته بودند و لبهٔ پایین جامهٔ زرین مسیح را پیدا کنید. این صحنهٔ آغازین چرخهٔ رسالت است.
گواهی یحیای تعمیددهنده دربارهٔ مسیح
موزاییک · طاق‌های گنبدی دهانه‌های اول و دوم، نارتکس بیرونی · c. 1315–1321
یحیی دو بار، در دو طاق کنار هم، دیده میشود. در نسخهٔ سالم‌تر، هنگام گواهی‌دادن برای مردم به سوی مسیح اشاره می‌کند. نزدیک کنارهٔ رود به‌دنبال حواصیلی بگردید که به ماری حمله می‌کند؛ جزئیاتی کوچک که شاید نماد چیرگی بر گناه از راه تعمید باشد.
وسوسهٔ مسیح
موزاییک · نیمهٔ جنوبی دومین طاق گنبدی، نارتکس بیرونی · c. 1315–1321
چهار رویارویی مسیح و ابلیس گرداگرد طاق چیده شده است. ابلیس می‌خواهد سنگ‌ها نان شوند، پادشاهی‌های جهان را پیشنهاد می‌کند، مسیح را بر کوهی بالا می‌برد و او را بر بام معبد می‌گذارد. پادشاهی‌ها را پیدا کنید: به شکل محوطه‌ای کوچک و دیواردار نشان داده شدهاند.
عروسی قانا
موزاییک · نیمهٔ شمالی سومین طاق گنبدی، روی محور ورودی نارتکس بیرونی · c. 1315–1321
خودِ ضیافت از میان رفته، اما معجزه در گوشهٔ شمال شرقی مانده است. خدمتکاران در خمره‌های بزرگ آب می‌ریزند و مسیح، همراه با مریم مقدس، پطرس و یوحنا، به آن‌ها اشاره می‌کند. میزبان جامی را پیش آورده و انگار نمی‌داند هم‌اکنون چه رخ داده است.
برکت‌دادن نان‌ها
موزاییک · نیمهٔ جنوبی سومین طاق گنبدی، نارتکس بیرونی · c. 1315–1321
مسیح پنج نان را برکت میدهد، پاره می‌کند و به دو شاگرد می‌سپارد تا میان مردم بخش کنند. در گوشهٔ مقابل، باقی‌مانده‌ها دوازده سبد را پر کرده است. این صحنه با عروسی قانا در یک طاق است، پس نان و شراب بالای در اصلی کنار هم نشسته‌اند.
شفای مفلوجان به دست مسیح (حوض بیت‌حسدا و کفرناحوم)
موزاییک · طاق گنبدی بزرگ در بخش جنوبی نارتکس بیرونی · c. 1315–1321
این طاق زمانی هشت معجزهٔ شفا داشت و از سه‌تای آن‌ها بخش خوبی برجای مانده است. در بیت‌حسدا بیمار خشک در بستر افتاده و سپس با چارچوب تخت بر پشت راه می‌افتد. در کفرناحوم مفلوجی خوش‌پوش با چهار حمل‌کننده می‌رسد و مسیح با او سخن می‌گوید.
مسیح و زن سامری بر سر چاه
موزاییک · لچکی شمال غربی طاق گنبدی بزرگ، بخش جنوبی نارتکس بیرونی · c. 1315–1321
از این دیدار بر سر چاه فقط تکه‌هایی مانده است. برای یافتنش به گوشهٔ شمال غربی طاق نگاه کنید. این صحنه به همان گروه معجزه‌ها و دیدارهایی تعلق دارد که دو صحنهٔ مفلوجان در کنارش هستند.
فراخواندن زکّا به دست مسیح
موزاییک · طاق دهانهٔ هفتم، ضلع جنوبی، کنار ورودی پارکلسیون · c. 1315–1321
اینجا فقط تکه‌هایی کوچک برجای مانده است. داستان دربارهٔ زکّای باجگیر است که در اریحا از درختی بالا می‌رود تا مسیح را ببیند. در راه نمازخانهٔ تدفینی از زیر آن می‌گذرید.
نارتکس درونی (ازونارتکس)
مسیح بر تخت با بانی، تئودور متوخیتس
موزاییک · لونتِ بالای دری که از نارتکس درونی به نائوس می‌رود · c. 1315–1321
این تابلوی بانی است. تئودور متوخیتس، دولتمردی که کلیسا را بازسازی و تزئین کرد، زانو زده و ماکتی از بنا را به مسیحِ نشسته بر تخت پیشکش می‌کند. به کلاه بلند و جامهٔ فاخرش که نشان جایگاه او در دربار است نگاه کنید و به کتیبهٔ پشت سرش که لقب‌هایش را برمی‌شمارد.
پطرس و پولس قدیس
موزاییک · تابلوهای دیواری در دو سوی درِ نائوس، نارتکس درونی · c. 1315–1321
این دو رسول، تمام‌قد، در دو سوی درِ نائوس ایستاده‌اند. هر دو تابلو سالم‌اند. همراه با تابلوی بانی در بالا، ورودی اصلی به خودِ کلیسا را قاب می‌گیرند.
دئسیس با ایساک کومننوس و ملانهٔ راهبه
موزاییک · دیوار نارتکس درونی، سمت راست درِ نائوس · c. 1315–1321
مریم مقدس رو به مسیح کرده و برای دو پیکر کوچک زانوزده شفاعت می‌کند. این دو از نیکوکاران پیشین صومعه‌اند: ایساک کومننوس، برادر امپراتور یوحنای دوم، و راهبه‌ای به نام ملانه، دختر میخائیل هشتم. ترکیب‌بندی بزرگی است، پس عقب بروید تا همه‌اش را ببینید.
مسیح پانتوکراتور با نیاکانش (گنبد جنوبی)
موزاییک · گنبد جنوبی نارتکس درونی · c. 1315–1321
نیم‌تنهٔ مسیح مرکز گنبد را پر کرده و نیاکانش، از آدم به بعد، در بخش‌های تویزه‌دار پایین ایستاده‌اند. گنبد مثل کدوتنبل تَرک‌تَرک است. یکی دو قدم جابه‌جا شوید و ببینید شیارهای خمیده چگونه نور را از زاویه‌های مختلف می‌گیرند.
مریم و کودک با نیاکان شاهانه (گنبد شمالی)
موزاییک · گنبد شمالی نارتکس درونی · c. 1315–1321
گنبد دوم تبارنامه پاسخی به گنبد اول است. مریم مقدس با مسیحِ کودک در مرکز نشسته و تبار شاهانهٔ نیاکان مسیح در شیارهای زیر او چیده شده است. صحنه‌های زندگی مریم مقدس از لچکی‌های درست زیر همین گنبد آغاز میشود.
ردشدن پیشکش‌های یواکیم
موزاییک · لچکی شمال غربی زیر گنبد، دهانهٔ نخست نارتکس درونی · c. 1315–1321
زندگی مریم مقدس از اینجا آغاز میشود، با داستانی برگرفته از «پروتواِوانگلیوم یعقوب». آنچه مانده، زکریای کاهن با ریش بلند است که در معبد دعا می‌کند. دقت کنید که معبد شبیه محراب یک کلیسای بیزانسی است.
یواکیم در بیابان
موزاییک · لچکی جنوب شرقی، دهانهٔ نخست نارتکس درونی · c. 1315–1321
یواکیم که به‌خاطر بی‌فرزندی از معبد رانده شده، به تپه‌ها پناه می‌برد. تنها و دل‌شکسته نشسته و به بخت بد خود می‌اندیشد.
بشارت به حنای قدیس
موزاییک · لونت دهانهٔ نخست، نارتکس درونی · c. 1315–1321
حنا در باغ خود است که فرشته‌ای به او می‌گوید فرزندی خواهد آورد. لونت فقط تا حدی سالم مانده، اما فضای باغ و فرشته هنوز به‌آسانی خوانده میشود.
دیدار یواکیم و حنا در دروازهٔ زرین
موزاییک · قوس میان دهانهٔ اول و دوم، نارتکس درونی · c. 1315–1321
یواکیم از بیابان بازمی‌گردد و حنا را در دروازهٔ اورشلیم در آغوش می‌گیرد. کتیبه نامی از این دیدار نمی‌برد. صحنه را بسته‌شدن نطفهٔ تئوتوکوس، یعنی مادر خدا، می‌نامد.
تولد مریم مقدس
موزاییک · لونت دهانهٔ دوم، نارتکس درونی · c. 1315–1321
حنا در بستر آرمیده و خدمتکاران برای مریمِ نوزاد آب شست‌وشو آماده میکنند. یواکیم را پیدا کنید که از درگاهی در لبهٔ صحنه به درون سرک می‌کشد. چیدمان صحنه آگاهانه یادآور میلاد مسیح در نارتکس بیرونی است.
هفت گام نخست مریم مقدس
موزاییک · قوس میان دهانهٔ دوم و سوم، نارتکس درونی · c. 1315–1321
مریم در شش‌ماهگی به سوی مادرش گام برمی‌دارد. حنا، شگفت‌زده، عهد می‌کند که کودک در معبد بزرگ شود. تابلویی کوچک در زیر یک قوس است، پس مستقیم بالا را نگاه کنید.
برکت‌دادن کاهنان به مریم مقدس
موزاییک · سمت غربی طاقِ کنار هفت گام نخست، نارتکس درونی · c. 1315–1321
یواکیم دخترش را برای برکت نزد کاهنان می‌برد. او را با دست‌های پوشیده حمل می‌کند، همان‌گونه که شیئی مقدس را می‌برند. خودِ مریم به شکل بزرگسالی کوچک‌اندام با جامهٔ آبی تصویر شده است.
نوازش مریم مقدس به دست پدر و مادر
موزاییک · سمت شرقی همان طاقِ برکت‌دادن کاهنان، نارتکس درونی · c. 1315–1321
یواکیم و حنا نزدیک هم نشسته‌اند و دخترشان را میان خود گرفته‌اند. این لحظه‌ای خانوادگی است که در تزئینات کلیساهای بیزانسی کمتر دیده میشود. دقت کنید که ساختمان‌های پس‌زمینه چگونه با خمیدگی طاق خم شدهاند.
تقدیم مریم مقدس به معبد
موزاییک · طاق دهانهٔ مرکزی، نارتکس درونی · c. 1315–1321
مریم در سه‌سالگی به معبد سپرده میشود تا آنجا پرورش یابد. همین طاق او را نشسته در قدس‌الاقداس نیز نشان میدهد، در حالی که فرشته‌ای به او خوراک میدهد.
خوراک‌دادن فرشته به مریم مقدس
موزاییک · قوسِ کنار دهانهٔ مرکزی، بالای تابلوی پولس قدیس، نارتکس درونی · c. 1315–1321
مریم زیر سایبانی بر مذبح نشسته و فرشته‌ای برایش خوراک می‌آورد. اینجا هم معبد به شکل محراب یک کلیسای بیزانسی کشیده شده است. آن را بر قوسِ بالای پیکرهٔ پولس قدیس پیدا کنید.
آموزش مریم مقدس در معبد
موزاییک · پهلوی مقابلِ همان قوسِ خوراک‌دادن فرشته، نارتکس درونی · c. 1315–1321
این تابلو آسیب دیده است. ترکیب‌بندی‌اش بسیار به صحنهٔ خوراک‌دادن فرشته در سوی دیگر قوس شبیه بود، پس برای تصور بخش‌های ازمیان‌رفته از آن صحنه کمک بگیرید.
دریافت کلاف پشم ارغوانی
موزاییک · لونت غربی دهانهٔ مرکزی، نارتکس درونی · c. 1315–1321
کاهنان برای پردهٔ تازهٔ معبد پشم پخش میکنند و رنگ ارغوانی به مریم می‌رسد. این رنگ نشانهٔ پاکی اوست. وقتی فرشته نزدش بیاید، او در حال ریسیدن همین پشم خواهد بود.
دعای زکریا در برابر عصاهای خواستگاران
موزاییک · قوس میان دهانهٔ دوم و سوم، نارتکس درونی · c. 1315–1321
وقتی مریم دوازده‌ساله میشود، هر یک از خواستگاران عصایی در معبد می‌گذارد. زکریا، کاهن اعظم، بر دوازده عصا زانو زده و دعا می‌کند. عصای یوسف شکوفه خواهد داد و همین نشانه او را برمی‌گزیند.
سپردن مریم مقدس به یوسف
موزاییک · لونت غربی دهانهٔ دوم، نارتکس درونی · c. 1315–1321
کاهن اعظم عصای شکوفه‌داده را در دست دارد و مریم را به یوسف می‌سپارد، در حالی که خواستگاران دیگر نگاه میکنند. هنرمندان بر فاصلهٔ سنی میان پیرمرد و دختر تأکید کرده‌اند.
بردن مریم مقدس به خانهٔ یوسف
موزاییک · قوس میان دهانهٔ دوم و اول، نارتکس درونی · c. 1315–1321
یوسف مریم را به خانه می‌برد و یکی از پسرانش همراه آن‌هاست. به حالت بدن یوسف دقت کنید: به یک سو گام برمی‌دارد و به سوی دیگر رو کرده است. پژوهشگران او را پیکره‌ای می‌دانند که از بیش از یک الگوی کارگاهی ترکیب شده است.
بشارت به مریم مقدس بر سر چاه
موزاییک · لچکی جنوب غربی دهانهٔ نخست، نارتکس درونی · c. 1315–1321
مریم برای کشیدن آب رفته که فرشته پدیدار میشود و به او می‌گوید فرزندی به دنیا خواهد آورد. او از شگفتی برمی‌گردد و بر سطح خمیدهٔ لچکی انگار در پرواز است. روایتِ بشارت بر سر چاه از «پروتواِوانگلیوم یعقوب» آمده است.
خداحافظی یوسف با مریم مقدس؛ سرزنش مریم به دست یوسف
موزاییک · لونت دهانهٔ نخست، نارتکس درونی · c. 1315–1321
دو لحظه در یک لونت آمده است. یوسف خداحافظی می‌کند و به سفر می‌رود، سپس بازمی‌گردد، مریم را باردار می‌یابد و او را سرزنش می‌کند. چرخه با همین گره‌ِ ناگشوده متوقف میشود و پاسخش در رؤیای یوسف در نارتکس بیرونی می‌آید.
شفای مرد کور و گنگ به دست مسیح
موزاییک · لچکی جنوب غربی زیر گنبد جنوبی، دهانهٔ چهارم نارتکس درونی · c. 1315–1321
چرخهٔ رسالت با معجزه‌های شفا زیر گنبد جنوبی پایان می‌یابد. اینجا مسیح همراه پطرس ایستاده و دست به سوی مردی دراز کرده که به چشمان خود اشاره می‌کند.
شفای دو مرد کور به دست مسیح
موزاییک · لچکی شمال غربی زیر گنبد جنوبی، دهانهٔ چهارم نارتکس درونی · c. 1315–1321
دو مرد کور بر زمین نشسته‌اند و مسیح، با دو رسول پشت سرش، دست به سوی آن‌ها دراز می‌کند. لچکی سه‌گوش جایی برای چیز دیگری نمی‌گذارد.
شفای مادرزن پطرس به دست مسیح
موزاییک · لچکی شمال شرقی زیر گنبد جنوبی، دهانهٔ چهارم نارتکس درونی · c. 1315–1321
زن بیمار در بستر نشسته و پطرس کنار اوست. مسیح مچ دست او را می‌گیرد. همین شیوهٔ گرفتن دست را دوباره در پارکلسیون، در زنده‌کردن دختر یایروس و در آناستاسیس خواهید دید.
شفای زن مبتلا به خون‌ریزی به دست مسیح
موزاییک · لچکی جنوب شرقی زیر گنبد جنوبی، دهانهٔ چهارم نارتکس درونی · c. 1315–1321
زن بر زمین دراز کشیده و دامن جامهٔ مسیح را لمس می‌کند. مسیح برمی‌گردد تا با او سخن بگوید.
شفای مردِ دست‌خشکیده به دست مسیح
موزاییک · سمت شرقی جنوبی‌ترین قوس، نارتکس درونی · c. 1315–1321
مردی بازوی آسیب‌دیده‌اش را به سوی مسیح دراز کرده و مسیح با اشاره‌ای پاسخ میدهد. در سمت غربی همان قوس، شفای دیگری، شفای یک جذامی، قرار دارد که از آن فقط پاهای مسیح مانده است.
شفای انبوه بیماران به دست مسیح
موزاییک · دیوار غربی دهانهٔ چهارم، نارتکس درونی · c. 1315–1321
مسیح و رسولانش روبه‌روی انبوهی از بیماران ایستاده‌اند. برای تک‌تک پیکره‌ها وقت بگذارید: مردی کور با عصای دستی، مردی با غده‌ای متورم، مادری که کودکی با پاهای کج را بالا گرفته و زنی که به چوب‌دستی تکیه داده است. این واپسین صحنهٔ چرخهٔ رسالت است.
نائوس (شبستان)
کویمسیس (خواب ابدی مریم مقدس)
موزاییک · دیوار غربی نائوس، بالای در ورودی · c. 1315–1321
وقتی وارد نائوس شدید، به سوی در برگردید. مریم مقدس در میان رسولان بر تابوت آرمیده و مسیح فرود آمده تا روان او را، که به شکل نوزادی قنداق‌پیچ نشان داده شده، با خود ببرد. درون ماندورلای گرد مسیح، فرشتگانی را که با سایه‌های خاکستری کار شدهاند پیدا کنید.
مسیح، «جایگاه زندگان» (تابلوی تمپلون)
موزاییک · تابلوی قاب‌دار سمت چپ محراب کلیسا، انتهای شرقی نائوس · c. 1315–1321
مسیحِ ایستاده تابلوی قاب‌دار بلندی را در کنار محراب کلیسا پر کرده است. کتیبهٔ نیمه‌سالم او همان عنوانی را تکرار می‌کند که در نارتکس بیرونی دیدید: جایگاه زندگان. این یکی از تنها سه موزاییکی است که در نائوس مانده است.
مریم و کودک (مریم هودگتریا، تابلوی تمپلون)
موزاییک · تابلوی قاب‌دار سمت راست محراب کلیسا، انتهای شرقی نائوس · c. 1315–1321
جفتِ تابلوی مسیح، مریم مقدس را ایستاده و کودک‌به‌بغل نشان میدهد. کتیبه او را جایگاهِ آنچه در جایی نمیگنجد می‌نامد. با این دو تابلو، بازی با نام خورا که از در ورودی آغاز شده بود به محراب می‌رسد.
پارکلسیون (نمازخانهٔ تدفینی)
مریم و کودک با فرشتگان ملازم
فرسکو · گنبدِ بالای دهانهٔ غربی پارکلسیون · c. 1315–1321
از اینجا به بعد همه‌چیز نقاشی است، نه موزاییک. در تارک گنبد، مریم مقدس کودک را در آغوش دارد و دوازده فرشته با جامهٔ دربار بیزانس، همچون گارد احترام او، در بخش‌های تویزه‌دار پایین ایستاده‌اند. زیر مرکز گنبد بایستید و مستقیم بالا را نگاه کنید.
چهار سرودنویس
فرسکو · لچکی‌های زیر گنبد غربی پارکلسیون · c. 1315–1321
چهار شاعری که برای مریم مقدس سرود نوشته‌اند در لچکی‌ها نشسته و می‌نویسند: یوحنای دمشقی، کوسماس، یوسف و تئوفانس. یوحنای دمشقی را از دستارش می‌شناسید. تئوفانس، که راهب خورا بود، سروده‌هایی سوگوارانه می‌نویسد که به نردبانِ نقاشی‌شده درست زیر او اشاره دارد.
نردبان یعقوب و کشتی‌گرفتن یعقوب با فرشته
فرسکو · دیوار شمالی، لونت انتهای غربی پارکلسیون · c. 1315–1321
یعقوب در یک سو با فرشته کشتی می‌گیرد و در سوی دیگر خوابیده و در رؤیا فرشتگانی را می‌بیند که از نردبانی بالا و پایین می‌روند. نردبان را تا بالایش دنبال کنید: به تصویر مریم و کودک می‌رسد. نردبانی که زمین و آسمان را به هم می‌پیوندد، نمادی از مریم دانسته می‌شد.
موسی و بوتهٔ سوزان
فرسکو · دیوار شمالی، نیمهٔ دیگر لونت غربی و قوسِ کنار آن، پارکلسیون · c. 1315–1321
موسی بیش از یک بار دیده میشود: در برابر بوته می‌ایستد، بر زمین مقدس پای‌افزارش را درمی‌آورد و روی قوس کناری چهره‌اش را می‌پوشاند. بوته‌ای که می‌سوزد اما خاکستر نمی‌شود، تصویری از زایش مسیح از مادری باکره دانسته می‌شد.
حمل صندوق عهد
فرسکو · دیوار جنوبی، سمت غربی لونت دوم، پارکلسیون · c. 1315–1321
کاهنان صندوق عهد را بر دوش به سوی معبد تازهٔ سلیمان می‌برند. صندوق، ظرفی که حضور الهی را در خود داشت، اینجا همتای مریم مقدس قرار گرفته است. داستان روی دیوار جنوبی به سمت شرق ادامه می‌یابد.
سلیمان و همهٔ بنی‌اسرائیل
فرسکو · دیوار جنوبی، نیمهٔ شرقی لونت، پارکلسیون · c. 1315–1321
سلیمانِ پادشاه در آیین حمل صندوق عهد پیشاپیش مشایخ گام برمی‌دارد. به جامه‌اش نگاه کنید: مانند یک امپراتور بیزانس لباس پوشیده است.
قراردادن صندوق عهد در قدس‌الاقداس
فرسکو · دیوار جنوبی، سمت غربی لونت اول، پارکلسیون · c. 1315–1321
صندوق عهد در درونی‌ترین اتاق معبد گذاشته میشود. پرتوهای نور از بالا فرومی‌ریزند تا نشان دهند جلال خدا خانه را پر کرده است. آن را با تقدیم مریم مقدس به معبد در نارتکس درونی مقایسه کنید؛ قرار بوده یادآور همان صحنه باشد.
پیشگویی اشعیا و فرشته‌ای که آشوریان را درهم می‌کوبد
فرسکو · سمت جنوبی قوس غربی، پارکلسیون · c. 1315–1321
اشعیا طوماری در دست دارد و به فرشته‌ای اشاره می‌کند که سپاه آشور را بیرون اورشلیم از پا درمی‌آورد. دروازهٔ شهر را پیدا کنید و بالای در را نگاه کنید؛ تصویر کوچکی از مریم مقدس آنجا نقاشی شده است. شهری که گشوده نشد، نماد اوست.
روان نیکان در دست خدا
فرسکو · تارک قوس غربی، پارکلسیون · c. 1315–1321
از این تصویر در بالای قوس فقط بخشی مانده است. دستی روان نیکان را نگه داشته؛ مضمونی برگرفته از کتاب حکمت. در نمازخانه‌ای که برای تدفین ساخته شده، این تصویر حال‌وهوای صحنه‌های داوری بعدی را آماده می‌کند.
داوری واپسین (بازگشت دوم): مسیحِ داور
فرسکو · طاق گنبدیِ بالای دهانهٔ شرقی پارکلسیون · c. 1315–1321
سراسر طاق دهانهٔ شرقی یک داوری واپسین است. مسیح درون ماندورلا بر رنگین‌کمانی نشسته، مریم مقدس و یحیای تعمیددهنده در دو سویش شفاعت میکنند و دوازده رسول در دو گروه بر تخت نشسته‌اند. پیرامون آن‌ها گروه‌های برگزیدگان سوار بر ابرها هستند.
هتویماسیا و سنجش روان‌ها
فرسکو · طاق دهانهٔ شرقی، درست زیر پیکرهٔ مسیح، پارکلسیون · c. 1315–1321
زیر مسیح، تختِ آماده قرار دارد و آدم و حوا در دو سوی آن تا زمین خم شدهاند. زیر آن ترازویی آویخته است که فرشتگان کردار هر روان را با آن می‌سنجند. رود آتش را دنبال کنید که از زیر پای چپ مسیح به سوی دریاچهٔ آتش جاری است.
خشکی و دریا مردگان خود را پس می‌دهند
فرسکو · لچکی جنوب غربی دهانهٔ شرقی، پارکلسیون · c. 1315–1321
فرشتگان در شیپورهایشان می‌دمند و مردگان پاسخ می‌دهند. پیکرها در خشکی از تابوت‌ها برمی‌خیزند و از دریا بیرون می‌آیند.
فرشته و یک روان
فرسکو · لچکی شمال غربی دهانهٔ شرقی، پارکلسیون · c. 1315–1321
فرشته‌ای روانی کوچک و تنها را برای داوری پیش می‌آورد. این نقش‌مایه کم‌نظیر است. بنا بر یک برداشت، فرشته میکائیل است و روان از آنِ بانی بنا، تئودور متوخیتس.
ایلعازر در آغوش ابراهیم و مرد توانگر در دوزخ
فرسکو · لچکی‌های شمال شرقی و جنوب شرقی دهانهٔ شرقی، پارکلسیون · c. 1315–1321
این تمثیل میان دو لچکی روبه‌روی هم تقسیم شده است. در سمت شمال، ایلعازرِ گدا در بهشت، در میان روان نیکان، نزد ابراهیم آرمیده است. روبه‌رو، مرد توانگر زیر رود آتش در شعله‌ها نشسته و رو به ایلعازر کرده تا آب بخواهد.
عذاب دوزخیان
فرسکو · دیوار جنوبی، نیمهٔ شرقی لونت دهانهٔ شرقی، پارکلسیون · c. 1315–1321
چهار خانه که تقریباً با یک رنگ‌مایه نقاشی شدهاند چهار کیفر را نشان می‌دهند: دندان بر هم ساییدن، تاریکی بیرونی، کرمی که نمی‌خوابد و آتشی که هرگز خاموش نمی‌شود. نخستینِ آن‌ها بسیار پوسته‌پوسته شده است.
ورود برگزیدگان به بهشت
فرسکو · لونت شمالی دهانهٔ شرقی، پارکلسیون · c. 1315–1321
دروازهٔ بهشت در میانه ایستاده است. در سمت چپ، پطرس قدیس نجات‌یافتگان را پیش می‌برد و کلیدش را به در می‌گذارد. در سمت راست، دزد نیکوکار با لُنگی بر کمر و صلیبش بر دوش، آنان را به باغی سپید خوشامد می‌گوید و به مریم مقدس اشاره می‌کند.
زنده‌کردن پسر بیوه‌زن
فرسکو · سمت شمالی قوسِ جلوی اپس، پارکلسیون · c. 1315–1321
دستهٔ تشییع از شهر نائین بیرون می‌آید و چهار مرد تابوت را می‌برند. مسیح دستش را بلند می‌کند و مرد جوان، هنوز کفن‌پیچ، می‌نشیند.
زنده‌کردن دختر یایروس
فرسکو · سمت جنوبی قوسِ جلوی اپس، پارکلسیون · c. 1315–1321
این معجزه در فضایی سرپوشیده رخ میدهد. مسیح مچ دست دختر را می‌گیرد و او را بر بسترش می‌نشاند، در حالی که رسولان و خانواده نگاه میکنند. مدالیونی از میکائیلِ فرشتهٔ مقرب در تارک قوس، آن را از صحنهٔ پسر بیوه‌زن جدا می‌کند.
آناستاسیس (فرود به دوزخ)
فرسکو · نیم‌گنبد اپس پارکلسیون · c. 1315–1321
همهٔ نمازخانه به این تصویر ختم میشود. مسیح به دوزخ فرود آمده و آدم و حوا را، هر کدام با یک دست، از مچ می‌گیرد و از گورهایشان بیرون می‌کشد. زیر پاهای او شیطانِ دست‌بسته را پیدا کنید و در دو سو، یحیای تعمیددهنده و نیکان عهد عتیق را که در میان صخره‌ها منتظرند.
مریم الئوسا
فرسکو · بخش پایین دیوار، سمت راست اپس، پارکلسیون · c. 1315–1321
در سطح چشم و در کنار اپس، مریم مقدس کودک را روی دست‌هایش گرفته و گونه بر گونهٔ او گذاشته است. این نام به معنای «مهربان» است. پیکرهٔ همتایی از مسیح زمانی در سوی مقابل بود که اکنون از میان رفته است.
پدران کلیسا
فرسکو · بخش پایین دیوار اپس، زیر آناستاسیس، پارکلسیون · c. 1315–1321
ردیفی از اسقفان با جامهٔ آیینی در امتداد خمیدگی اپس ایستاده‌اند. این‌ها آتاناسیوس، یوحنای زرین‌دهان، باسیل، گریگوری الهی‌دان و سیریل اسکندرانی هستند. پیکرهٔ ششم در انتهای چپ از میان رفته است.
آرکوسولیوم‌های پارکلسیون (طاق‌نماهای آرامگاهی تئودور متوخیتس و نزدیکانش)
مرمر · فرورفتگی‌های قوس‌دار در دیوارهای جانبی پارکلسیون · 14th century
فرورفتگی‌های قوس‌دار دیوارهای جانبی آرکوسولیوم‌اند، یعنی طاق‌نماهایی که برای جای‌دادن آرامگاه ساخته شدهاند. نمازخانه به‌عنوان مکان تدفین ساخته شد و این طاق‌نماها احتمالاً برای تئودور متوخیتس و خانواده‌اش در نظر گرفته شده بود؛ او در سال 1332 در جامهٔ راهب خورا درگذشت. میخائیل تورنیکس نیز اینجا به خاک سپرده شده و سنگ‌نوشتهٔ بلندش از کارنامهٔ نظامی و دیوانی او می‌گوید.
پرسش‌های پرتکرار
موزاییکهای کلیسای خورا چه هستند؟
چرخههایی روایی از سدهٔ چهاردهم در دو تالار ورودیاند. نارتکس بیرونی کودکی و رسالت مسیح و نارتکس درونی زندگی مریم مقدس را نشان میدهد. از تابلوهای تکی میتوان مسیح پانتوکراتور، دئسیس و تئودور متوخیتس در حال پیشکش کلیسا به مسیح را نام برد.
فرسکوی آناستاسیس در کجای کلیسای خوراست؟
این فرسکو اپسِ انتهای شرقی پارکلسیون را پر کرده است؛ پارکلسیون نمازخانهٔ جانبی کشیده در جنوب بناست. مسیح با جامهٔ سفید آدم و حوا را از گورهایشان بیرون می‌کشد و هادس دست‌بسته زیر پای او افتاده است.
کلیسای خورا را چه کسی ساخت و هزینهٔ موزاییکها را چه کسی پرداخت؟
کلیسا دورههای کهنتری از سدههای یازدهم و دوازدهم دارد. تزئیناتی که میبینید به سفارش تئودور متوخیتس، دولتمرد و دانشور، ساخته شد که کلیسای صومعه را در اوایل سدهٔ چهاردهم بازسازی کرد و گسترش داد.
«خورا» به چه معناست؟
این واژهٔ یونانی را معمولاً زمین یا سرزمین ترجمه میکنند. کتیبههای موزاییک با آن بازی میکنند: در نارتکس بیرونی، مریم مقدس «ظرفِ» آنچه در ظرف نمیگنجد خوانده شده است و «ظرف» در یونانی همان خوراست.
موزاییکها و فرسکوهای خورا چقدر قدمت دارند؟
تئودور متوخیتس مرمت خود را حدود سال 1315 آغاز کرد و بازسازی او را میان سال‌های 1315 تا 1321، در دورهٔ پالایولوگوسی، می‌دانند. یعنی این آثار حدود هفتصد سال قدمت دارند.
آیا کلیسای خورا اکنون مسجد است و هنوز میتوان موزاییکها را دید؟
پاسخ هر دو بله است. بنا در ماه مه 2024 با نام مسجد کاریه برای عبادت و بازدید بازگشایی شد. بنا بر فهرست رسمی، سه موزاییک شبستان پوشانده شدهاند، اما موزاییکهای نارتکس‌ها و فرسکوهای نمازخانه همچنان در معرض دیدند.
آیا کلیسای خورا فقط به‌خاطر آثار هنری‌اش ارزش دیدن دارد؟
اگر هنر بیزانسی برایتان مهم است، بله. فهرست رسمی این آثار را از قله‌های هنر بیزانس متأخر می‌داند و بیشترشان هنوز در همان تالارهایی‌اند که برایشان ساخته شدهاند. حدود 60 دقیقه زمان بگذارید.
موزاییکها و فرسکوهای خورا چه تفاوتی با هم دارند؟
موزاییک، که از مکعبهای کوچک شیشه و سنگ ساخته میشود، دو نارتکس را پوشانده و در سه تابلوی نائوس هم برجای مانده است. فرسکو، که روی گچ نقاشی میشود، پارکلسیون را پوشانده است. هر دو در یک دورهٔ کاری و برای یک بانی ساخته شدهاند.
برای دیدن موزاییکها آماده‌اید؟
تاریخ را انتخاب کنید و پیش از ترک هتل، بلیط QR را روی گوشی خود داشته باشید.
منابع
بلیطقیمت هنگام پرداخت نمایش داده میشود