تاریخچهٔ کلیسای خورا (مسجد کاریه): از کلیسای صومعه تا مسجد

تاریخ کلیسای خورا در یک نگاه

با ترتیب رویدادها شروع کنید. جزئیات در ادامه آمده است.

صومعه‌ای در میان کشتزارها

نام بنا می‌گوید داستان از کجا شروع می‌شود. خورا به معنای زمین یا بیرون شهر است و صومعه در آغاز بیرون از دیوارهای کنستانتین قرار داشت (منبع). در روزگار تئودوسیوس دوم، خط تازه‌ای از دیوارهای زمینی حدود 1.5 کیلومتر دورتر در غرب ساخته شد که مرحلهٔ نخست آن حدود سال 413 به پایان رسید (منبع). از آن پس صومعه درون شهر بود، اما نام روستایی‌اش را نگه داشت.

تعیین دقیق دوره‌های نخستین دشوار است. پژوهش دانشگاه کلمبیا دربارهٔ بنا می‌گوید که بنیاد آن احتمالاً به سدهٔ ششم می‌رسد (منبع). زیرسازه‌های طاق‌دار زیر شبستان را هم به همین دوره نسبت داده‌اند و روایت سنتی، سرداری به نام کریسپوس را بنیان‌گذار سدهٔ هفتمی آن می‌داند (منبع). در سده‌های هشتم و نهم، صومعه از کانون‌های ایستادگی در برابر شمایل‌شکنی بود (منبع). از آن کلیسای نخستین امروز چیزی دیده نمی‌شود.

بازسازی دورهٔ کومننوسی

بنایی که واردش می‌شوید با یک خاندان آغاز می‌شود. بین سال‌های 1077 تا 1081 ماریا دوکاینا، مادرزن امپراتور الکسیوس یکم کومننوس، صومعه را مرمت کرد (منبع). در سدهٔ دوازدهم، ایساک کومننوس که لقب سباستوکراتور داشت، کلیسا را دوباره نوسازی کرد. شبستان همان نقشهٔ صلیبی جمع‌وجوری را گرفت که هنوز دارد (منبع).

ایساک را در نارتکس درونی پیدا کنید. او در موزاییک بزرگ دئسیس، در کنار مسیح و مریم مقدس، در نقش بانی دیده می‌شود (منبع).

اشغال لاتین‌ها از 1204 تا 1261 برای صومعه دوران سختی بود. بنا در آن دهه‌ها آسیب دید یا به حال خود رها شد (منبع).

تئودور متوخیتس و کلیسای سدهٔ چهاردهم

تقریباً هرچه برای دیدنش می‌آیید کار یک بانی است. تئودور متوخیتس دانشور، شاعر و وزیر ارشد دربار بیزانس بود. او کلیسا را بین سال‌های 1316 تا 1321 مرمت کرد (منبع).

کار او بازسازی بود، نه تعمیر. گنبد اصلی را از نو ساخت، دو نارتکس را جایگزین کرد و نمازخانهٔ جانبی، یعنی پارکلسیون، را افزود (منبع). سپس درون بنا را با مرمر، موزاییک و فرسکو پوشاند. او یک بیمارستان، یک آشپزخانهٔ همگانی و مجموعهٔ کتاب‌های خودش را هم به صومعه بخشید (منبع).

متوخیتس در سال 1328 از قدرت افتاد. در سال 1332 درگذشت و در همان صومعه‌ای که بازسازی کرده بود به خاک سپرده شد (منبع). برای خودِ تصویرها، راهنمای موزاییک‌ها و فرسکوها را ببینید.

از کلیسای خورا تا مسجد کاریه

قسطنطنیه در سال 1453 فتح شد، اما کلیسا بلافاصله تبدیل نشد. این تغییر در روزگار سلطان بایزید دوم رخ داد، وقتی وزیر اعظم او، عتیق علی پاشا، آن را به مسجد تبدیل کرد (منبع). منابع ترکی سال آن را 1511 می‌دانند (منبع). نام یونانی در ترکی به «کاریه» بدل شد و بنا Kariye Camii، یعنی مسجد کاریه، نام گرفت.

سده‌های مسجدبودن هم نشانه‌های خود را بر بنا گذاشت. زمین‌لرزهٔ سال 1766 به بنا آسیب زد و معمار اسماعیل خلیفه آن را تعمیر کرد. زمین‌لرزهٔ شدید دوم در سال 1894 به سازه و منارهٔ آن آسیب رساند (منبع).

بازشناسی: مرمت سال‌های 1948 تا 1958

در سال 1945 مسجد به موزه تبدیل شد (منبع). سه سال بعد، مؤسسهٔ بیزانس آمریکا و دامبارتون اوکس برنامهٔ مرمت را آغاز کردند (منبع).

توماس ویتمور، مدیر مؤسسهٔ بیزانس، این کار را در اواخر دههٔ 1940 شروع کرد. پس از مرگ او، پل آندروود و کمیتهٔ میدانی دامبارتون اوکس آن را تا اواخر دههٔ 1950 ادامه دادند (منبع). بنا در سال 1958 به‌عنوان موزه به روی عموم گشوده شد (منبع). دانشگاه کلمبیا آن را نخستین مرمت با پشتیبانی آمریکایی‌ها در یک بنای مهم بیزانس متأخر می‌داند (منبع).

دوباره از موزه به مسجد: 2020 و 2024

دورهٔ موزه در دادگاه پایان یافت. در نوامبر 2019 شورای دولتی ترکیه به بازگشت کاربری مسجد رأی داد. فرمان ریاست‌جمهوری در 21 اوت 2020 وضعیت بنا را تغییر داد (منبع).

سپس بنا برای مرمت بسته شد و در 6 مه 2024 برای عبادت مسلمانان بازگشایی شد (منبع). موزاییک‌های بخش نماز اکنون با پرده پوشانده شده‌اند (منبع).

این تاریخ برای بازدید شما چه معنایی دارد

شما از مسجدی فعال با برنامهٔ تصویری بیزانسی بازدید می‌کنید. همین موضوع جنبه‌های عملی بازدید را شکل می‌دهد.

پیش از حرکت ساعات بازدید را بررسی کنید و بلیط را از قبل رزرو کنید. اگر می‌خواهید چرخه‌های تصویری را جلوی خود دیوارها برایتان توضیح دهند، تور با راهنما را ببینید. برای سنجیدن خورا در کنار کلیسای بزرگ شهر، کلیسای خورا در برابر ایاصوفیه را بخوانید.